مقدمه: چرا سیستمهای اعلام حریق اهمیت دارند؟
در دنیای امروز که ساختمانها هر روز پیچیدهتر و پرجمعیتتر میشوند، ایمنی در برابر آتشسوزی دیگر یک گزینه نیست؛ یک ضرورت حیاتی است. در بسیاری از موارد، چند ثانیه هشدار زودتر میتواند جان انسانها را نجات دهد و از خسارات مالی گسترده جلوگیری کند. اینجاست که سیستمهای اعلام حریق وارد عمل میشوند.
سیستم اعلام حریق، مجموعهای از تجهیزات است که بهصورت خودکار یا دستی وقوع آتشسوزی را شناسایی کرده و با ایجاد هشدار، افراد حاضر در ساختمان را مطلع میکند. این هشدارها میتوانند به صورت صوتی، نوری یا حتی ارتباط مستقیم با آتشنشانی باشند.
در این مقاله، قصد داریم صفر تا صد سیستمهای اعلام حریق را با زبانی ساده و کاربردی بررسی کنیم؛ از انواع سیستمها گرفته تا اجزا، نحوه عملکرد، نصب و حتی نگهداری آنها. اگر شما مدیر ساختمان، کارفرما، طراح یا حتی یک فرد علاقهمند به ایمنی هستید، این مقاله برای شما نوشته شده است.
در صورتی که به دنبال نصاب اعلام حریق یا سراسر ایران هستید ، میتوانید از صفحه پروژه اعلام حریق با ما ارتباط بگیرید.
سیستم اعلام حریق چیست؟
سیستم اعلام حریق یک سامانه الکترونیکی و ایمنی است که برای شناسایی سریع علائم اولیه آتشسوزی مانند دود، حرارت یا شعله طراحی شده است. این سیستم پس از تشخیص خطر، هشدارهایی را بهصورت صوتی و نوری ارسال میکند تا افراد حاضر در ساختمان بتوانند سریعاً واکنش نشان دهند و از محل حادثه خارج شوند.
در واقع، سیستم اعلام حریق بهنوعی چشم بینای ساختمان در برابر آتش است؛ سیستمی که میتواند در کمترین زمان ممکن، خطر را تشخیص داده و با ایجاد هشدار به افراد فرصت فرار یا واکنش دهد.
وظایف اصلی سیستم اعلام حریق:
-
تشخیص سریع حریق با استفاده از حسگرهای مختلف
-
اطلاعرسانی فوری به ساکنین یا کارکنان از طریق آژیر، فلاشر یا پیغام صوتی
-
ارسال سیگنال به مراکز کنترل مانند اتاق نگهبانی یا آتشنشانی
-
فعالسازی خودکار تجهیزات ایمنی (در برخی سیستمها مانند دربهای ضد حریق یا سیستم اطفاء حریق)
سیستمهای اعلام حریق نهتنها در ساختمانهای مسکونی و تجاری، بلکه در کارخانهها، بیمارستانها، مدارس، هتلها و حتی انبارها نصب میشوند تا از جان انسانها و سرمایهها محافظت کنند.
انواع سیستمهای اعلام حریق
سیستمهای اعلام حریق بسته به نوع ساختمان، کاربری آن و میزان دقت مورد نیاز، به چند نوع اصلی تقسیم میشوند. شناخت این انواع کمک میکند تا برای هر پروژه، بهترین انتخاب را داشته باشیم. در این بخش، سه نوع اصلی سیستمهای اعلام حریق را بررسی میکنیم:
۱. سیستم اعلام حریق متعارف (Conventional)
این نوع سیستم، یکی از سادهترین و قدیمیترین انواع اعلام حریق است. در سیستم متعارف، ساختمان به چندین زون (Zone) تقسیم میشود و هر زون، شامل تعدادی دتکتور و شستی اعلام حریق است.
ویژگیها:
-
هر زون بهصورت جداگانه به پنل مرکزی متصل میشود.
-
در صورت بروز حریق، فقط زون مربوطه در پنل مشخص میشود، نه محل دقیق دتکتور.
-
برای ساختمانهای کوچک تا متوسط مناسب است.
مزایا:
-
هزینه اولیه کمتر
-
سادگی در نصب و راهاندازی
معایب:
-
دقت پایینتر در موقعیتیابی حریق
-
محدودیت در توسعه سیستم
۲. سیستم اعلام حریق آدرسپذیر (Addressable)
در این سیستم، هر تجهیز (دتکتور، شستی، آژیر و…) دارای یک آدرس منحصربهفرد است. پنل مرکزی میتواند دقیقاً تشخیص دهد کدام تجهیز هشدار داده است.
ویژگیها:
-
-
امکان شناسایی محل دقیق آتشسوزی
-
-
مناسب برای پروژههای بزرگ و حساس (مانند بیمارستان، هتل، فرودگاه و…)
مزایا:
-
دقت بالا در مانیتورینگ
-
قابلیت گزارشگیری و تحلیل
-
توسعهپذیری بالا
معایب:
-
هزینه اولیه بیشتر
-
نیاز به طراحی و نصب تخصصیتر
۳. سیستم اعلام حریق بیسیم (Wireless)
در این نوع سیستم، ارتباط بین تجهیزات بهجای کابل از طریق امواج رادیویی انجام میشود.
ویژگیها:
-
نصب سریع و بدون نیاز به کابلکشی
-
مناسب برای بناهای تاریخ
-
ی، ساختمانهای اجارهای یا موقت
مزایا:
-
صرفهجویی در زمان و هزینه نصب
-
انعطافپذیری در جابجایی تجهیزات
معایب:
-
حساسیت به نویز و اختلالات امواج
-
نیاز به تعویض باتری تجهیزات بهصورت منظم
هر نوع از این سیستمها مزایا و کاربرد خاص خود را دارد. انتخاب بین آنها باید بر اساس بودجه، نوع پروژه و نیازهای ایمنی انجام شود.
اجزای اصلی سیستم اعلام حریق
هر سیستم اعلام حریق، از مجموعهای از تجهیزات تشکیل شده که هر کدام نقشی کلیدی در شناسایی، هشدار و مدیریت وضعیت آتشسوزی دارند. شناخت این اجزا برای انتخاب، نصب و نگهداری صحیح سیستم حیاتی است. در ادامه مهمترین اجزای سیستمهای اعلام حریق را معرفی میکنیم:
۱. دتکتورها (حساسکنندهها)
دتکتورها وظیفه تشخیص علائم آتشسوزی مثل دود، حرارت یا شعله را بر عهده دارند. انواع دتکتورها عبارتند از:
-
دتکتور دود (Smoke Detector): حساس به ذرات دود؛ رایجترین نوع دتکتور
-
دتکتور حرارتی (Heat Detector): حساس به افزایش دما؛ مناسب فضاهایی با گرد و غبار زیاد
-
دتکتور شعله (Flame Detector): تشخیص نور مادون قرمز یا فرابنفش ناشی از شعله؛ مناسب فضاهای صنعتی خاص
-
دتکتور گاز (Gas Detector): مخصوص تشخیص گازهای قابل اشتعال یا سمی
۲. شستی اعلام حریق (Manual Call Point)
شستیها تجهیزات دستی هستند که افراد میتوانند در صورت مشاهده حریق، آنها را فشار دهند تا هشدار فعال شود. این شستیها باید در مکانهای قابل دسترس و مشخص نصب شوند.
۳. پنل مرکزی (Fire Alarm Control Panel)
قلب سیستم اعلام حریق است. وظیفه آن دریافت اطلاعات از دتکتورها و شستیها، تحلیل وضعیت و ارسال دستور هشدار به سایر تجهیزات (آژیر، فلاشر و…) است.
پنلها در دو نوع متعارف و آدرسپذیر تولید میشوند و دارای امکاناتی نظیر:
-
نمایش وضعیت زونها یا تجهیزات
-
ثبت رویدادها و خطاها
-
کنترل خروجیها مانند فن تهویه یا دربهای ضد حریق
۴. آژیرها و فلاشرها (Sounder & Strobe)
این تجهیزات وظیفه دارند هشدارهای صوتی و نوری برای اطلاعرسانی سریع به افراد تولید کنند. در فضاهای پر سر و صدا، استفاده از فلاشرهای نوری ضروری است.
۵. منبع تغذیه و باتری پشتیبان
سیستم اعلام حریق باید حتی در صورت قطع برق، فعال بماند. برای این منظور، از باتریهای مخصوص UPS استفاده میشود که در صورت قطع برق، سیستم را تا چند ساعت تغذیه میکنند.
۶. تجهیزات جانبی دیگر
-
تابلو تکرارکننده (Repeater Panel): نمایش وضعیت سیستم در مکانهای ثانویه (مثل اتاق نگهبانی)
-
ماژولهای خروجی: کنترل دستگاههای جانبی مثل آسانسور، تهویه، دربها
-
کابل اعلام حریق: کابل نسوز با استاندارد مقاوم در برابر حرارت
نحوه عملکرد سیستم اعلام حریق
عملکرد یک سیستم اعلام حریق بر پایه یک چرخه مشخص و منظم است که از تشخیص آتشسوزی آغاز میشود و تا اعلام هشدار و اقدامات پس از آن ادامه دارد. در ادامه، مراحل عملکرد این سیستم را بهصورت گامبهگام بررسی میکنیم:
مرحله ۱: تشخیص (Detection)
در این مرحله، دتکتورها با بررسی محیط، بهدنبال نشانههایی از حریق هستند. هر نوع دتکتور، یک پدیده خاص را بررسی میکند:
-
دتکتور دود → ذرات معلق ناشی از سوختن
-
دتکتور حرارتی → افزایش دمای غیرعادی
-
دتکتور شعله → تابشهای نوری ناشی از آتش
بهمحض اینکه دتکتور شرایط هشدار را تشخیص دهد، سیگنالی به پنل مرکزی ارسال میکند.
مرحله ۲: ارزیابی توسط پنل مرکزی
پنل مرکزی پس از دریافت سیگنال از دتکتور یا شستی اعلام حریق، داده را بررسی میکند. در سیستمهای آدرسپذیر، پنل دقیقاً میداند کدام دتکتور هشدار داده است، در حالی که در سیستمهای متعارف فقط زون مشخص میشود.
پنل سپس تصمیم میگیرد که هشدار را فعال کند یا آن را به عنوان اختلال (Fault) یا خطای موقتی ثبت کند.
مرحله ۳: فعالسازی هشدار
در صورت تأیید خطر، پنل دستور فعالسازی تجهیزات هشداردهنده را صادر میکند:
-
آژیرها شروع به پخش صدای هشدار میکنند.
-
فلاشرها با نور قرمز یا سفید چشمکزن، افراد را آگاه میسازند.
-
در برخی سیستمها، پیغام صوتی نیز پخش میشود (مانند: «لطفاً ساختمان را ترک کنید!»).
مرحله ۴: اقدامات مکمل و خودکار
برخی سیستمهای اعلام حریق میتوانند علاوه بر هشدار، اقدامات خودکاری را نیز انجام دهند:
-
بستن دربهای ضد حریق
-
غیرفعالسازی سیستم تهویه برای جلوگیری از پخش دود
-
فعالسازی سیستم اطفاء حریق (در صورت وجود)
-
ارسال پیام یا تماس خودکار به آتشنشانی یا مدیریت ساختمان
مرحله ۵: اطلاعرسانی و واکنش انسانی
در این مرحله، پرسنل آموزشدیده یا ساکنین باید مطابق با برنامه تخلیه ساختمان، اقدامات لازم را انجام دهند. این قسمت معمولاً توسط آموزش و تمرینهای منظم تقویت میشود.
5. انواع هشدارها
5.1 هشدار سطح ۱ (تجهیزات اطفاء حریق فعال میشوند):
- در صورت تشخیص حریق، سیستمهای اطفاء حریق مانند اسپرینکلرها فعال میشوند.
5.2 هشدار سطح ۲ (اخطار به ساکنین):
- آژیرها و چراغهای هشدار فعال میشوند تا ساکنین را مطلع کنند.
5.3 هشدار سطح ۳ (اخطار به مراکز کنترل):
- سیستم به طور خودکار به مراکز کنترل یا آتشنشانی اطلاع میدهد.
همین الآن پروژه اعلام حریق خود را در مهندسی برق ثبت کنید.
مراحل طراحی و نصب سیستم اعلام حریق
طراحی و نصب صحیح سیستم اعلام حریق، نقش حیاتی در اثربخشی آن دارد. یک سیستم حتی اگر پیشرفته باشد، ولی اصول طراحی در آن رعایت نشود، کارایی لازم را نخواهد داشت. در ادامه مراحل استاندارد طراحی و اجرای سیستم اعلام حریق را مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم:
مرحله ۱: بازدید و تحلیل پروژه
در اولین گام، کارشناسان ایمنی از محل پروژه بازدید کرده و موارد زیر را بررسی میکنند:
-
نوع کاربری ساختمان (مسکونی، تجاری، صنعتی و…)
-
تعداد طبقات و متراژ
-
میزان ریسک آتشسوزی در بخشهای مختلف
-
وجود تجهیزات اشتعالزا یا مواد خطرناک
-
مسیرهای فرار و پلههای اضطراری
مرحله ۲: طراحی نقشه سیستم اعلام حریق
بر اساس تحلیل انجامشده، نقشهای طراحی میشود که شامل موارد زیر است:
-
تعداد و نوع دتکتورها
-
محل دقیق نصب دتکتورها، شستیها، آژیرها و پنل
-
تقسیمبندی زونها یا آدرسدهی تجهیزات
-
مسیر عبور کابلها و تابلو برق
طراحی باید مطابق با استانداردهای ملی (مانند مقررات ملی ساختمان مبحث ۱۳ و ۳) یا بینالمللی (مانند NFPA 72) انجام شود.
مرحله ۳: انتخاب تجهیزات مناسب
در این مرحله، تجهیزات با برند معتبر و دارای تأییدیه فنی انتخاب میشوند. این شامل:
-
پنل مرکزی متناسب با نوع سیستم
-
دتکتورهای مناسب با شرایط محیطی (مثلاً حرارتی در آشپزخانه یا دودی در اتاق خواب)
-
کابلهای نسوز با تاییدیه آتش
-
منبع تغذیه و باتری پشتیبان استاندارد
مرحله ۴: اجرای کابلکشی و نصب تجهیزات
نصب سیستم باید توسط تکنسینهای مجرب انجام شود. مهمترین نکات در این مرحله:
-
کابلکشی با دقت و در کانال مخصوص انجام شود
-
محل نصب دتکتورها به دور از موانع، تهویه، بخار یا پنجرهها باشد
-
شستیها در ارتفاع استاندارد (حدود ۱.۴ متر) و در محلهای قابلدسترس نصب شوند
-
آژیرها باید در تمام نواحی شنیداری شنیده شوند (حداقل ۶۵ دسیبل)
مرحله ۵: برنامهریزی و راهاندازی سیستم
پس از نصب، پنل مرکزی باید برنامهریزی شود:
-
تعریف آدرس دتکتورها یا زونها
-
تعریف سطح حساسیت
-
تنظیم خروجیها (مانند درب اضطراری، آسانسور و…)
مرحله ۶: تست و تحویل نهایی
قبل از تحویل پروژه، تست کامل سیستم انجام میشود:
-
بررسی عملکرد دتکتورها
-
اطمینان از فعال شدن آژیرها و فلاشرها
-
تست باتری پشتیبان و عملکرد در قطعی برق
-
ثبت و آرشیو نتایج تست
نکات کلیدی در نگهداری و سرویس سیستم اعلام حریق
حتی بهترین و پیشرفتهترین سیستمهای اعلام حریق هم بدون نگهداری منظم، کارایی خود را از دست میدهند. بنابراین، برای حفظ ایمنی و عملکرد سیستم در طول زمان، باید برنامه مشخصی برای سرویس و بازبینی آن وجود داشته باشد. در این بخش، مهمترین نکات مربوط به نگهداری سیستم اعلام حریق را بررسی میکنیم:
۱. بازدید و سرویس دورهای (Preventive Maintenance)
بر اساس استاندارد NFPA 72 و آییننامههای داخلی، باید سرویس دورهای منظم انجام شود:
| نوع فعالیت | بازه زمانی پیشنهادی |
|---|---|
| بررسی ظاهری تجهیزات | ماهانه |
| تست دستی دتکتورها | هر ۶ ماه یکبار |
| بررسی عملکرد آژیرها | هر ۳ ماه یکبار |
| بررسی باتری و منبع تغذیه | ماهانه |
| کالیبراسیون پنل و دتکتورها | سالانه |
نکته: برای ساختمانهای حساس مانند بیمارستان یا مرکز داده، بازدیدها باید با فواصل کوتاهتر انجام شود.
۲. مستندسازی و ثبت سوابق
تمامی اقدامات نگهداری، تستها و خطاها باید در دفتر ثبت وقایع سیستم اعلام حریق درج شوند. این مستندات برای ارائه به سازمان آتشنشانی و بررسیهای ایمنی بسیار اهمیت دارند.
۳. آموزش کاربران و ساکنین
نگهداری سیستم فقط به عهده تکنسین نیست؛ بلکه کاربران ساختمان نیز باید:
-
بدانند شستی اعلام حریق کجاست و چگونه از آن استفاده کنند.
-
در صورت شنیدن آژیر، به برنامه تخلیه پایبند باشند.
-
از آسیب زدن به دتکتورها یا پوشاندن آنها خودداری کنند.
۴. رسیدگی سریع به خطاها
اگر پنل مرکزی خطایی مانند قطع زون، کمبود ولتاژ، اشکال در دتکتور یا سایر ارورها نمایش داد، باید در اسرع وقت بررسی و رفع شود. نادیدهگرفتن خطاها، باعث از کار افتادن سیستم در زمان بحرانی خواهد شد.
۵. بروزرسانی سیستم
اگر سیستم شما قدیمی است یا توسعه فیزیکی در ساختمان انجام شده، باید امکان ارتقاء یا توسعه سیستم اعلام حریق بررسی شود. مثلاً اضافهکردن ناحیه جدید یا استفاده از دتکتورهای جدیدتر.
استانداردها و قوانین مرتبط با سیستم اعلام حریق
برای اینکه یک سیستم اعلام حریق معتبر، ایمن و قابل تأیید باشد، باید بر اساس استانداردها و الزامات قانونی طراحی، نصب و بهرهبرداری شود. این استانداردها هم در سطح بینالمللی و هم ملی تدوین شدهاند. در ادامه به مهمترین آنها میپردازیم:
استانداردهای بینالمللی اعلام حریق
۱. NFPA 72 – آمریکا
این استاندارد که توسط انجمن ملی حفاظت از آتش (NFPA) تدوین شده، جامعترین مرجع برای طراحی، نصب، تست و نگهداری سیستمهای اعلام حریق است. مهمترین موارد آن عبارتند از:
-
نحوه تقسیم زونها و آدرسدهی
-
سطح حساسیت دتکتورها
-
فواصل مجاز نصب تجهیزات
-
حداقل صدای آژیر هشدار
-
دستورالعمل تست دورهای سیستم
۲. EN 54 – اروپا
مجموعهای از استانداردهای اروپایی برای تأیید عملکرد اجزای سیستم اعلام حریق:
-
EN 54-2: برای پنل مرکزی
-
EN 54-3: برای آژیرها
-
EN 54-5: برای دتکتورهای حرارتی
-
EN 54-7: برای دتکتورهای دود
تمامی تجهیزاتی که در اروپا نصب میشوند باید دارای تأییدیه CE مطابق با EN 54 باشند.
۳. BS 5839 – انگلستان
یک استاندارد تکمیلی است که در طراحی سیستم اعلام حریق در ساختمانهای عمومی و خاص (مانند بیمارستان، مدرسه و…) مورد استفاده قرار میگیرد.
مقررات ملی ایران
در ایران نیز قوانین و الزامات مشخصی برای نصب سیستمهای اعلام حریق در نظر گرفته شده که رعایت آنها الزامی است:
مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان
-
به مقررات تجهیزات برقی ساختمان میپردازد و نصب صحیح پنلها و سیمکشیها را الزامی میداند.
مبحث ۳ مقررات ملی ساختمان
-
به ایمنی در برابر آتش اختصاص دارد و الزامات نصب اعلام حریق در ساختمانهای عمومی، مسکونی بیش از ۵ طبقه، بیمارستانها، مراکز تجاری و صنعتی را مشخص کرده است.
ضوابط سازمان آتشنشانی تهران
-
شامل دستورالعملهای اجرایی است که برای گرفتن تأییدیه پایان کار و مجوز بهرهبرداری از ساختمان الزامی هستند.
-
معمولاً توسط شرکتهای دارای مجوز “صلاحیت نصب سیستم اعلام حریق” پیادهسازی میشوند.
تأییدیههای مهم تجهیزات در ایران
برای اینکه تجهیزات اعلام حریق قابل استفاده در پروژههای رسمی باشند، باید:
-
دارای تأییدیه سازمان آتشنشانی تهران باشند.
-
از برندهایی استفاده شود که گواهی EN54 یا UL Listed داشته باشند.
-
واردکنندگان رسمی و دارای گارانتی باشند.
نتیجهگیری
سیستمهای اعلام حریق به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای ایمنی در ساختمانها، نقش حیاتی در حفظ جان انسانها و کاهش خسارات مالی ناشی از آتشسوزی ایفا میکنند. با پیشرفت فناوری، سیستمهای اعلام حریق روز به روز پیشرفتهتر و کارآمدتر میشوند و امکان تشخیص سریعتر و دقیقتر حریق را فراهم میکنند. استفاده از این سیستمها نه تنها یک اقدام پیشگیرانه است، بلکه در بسیاری از موارد الزام قانونی نیز دارد. بنابراین، سرمایهگذاری در تجهیزات اعلام حریق و نگهداری منظم آنها، گامی ضروری برای تضمین ایمنی ساختمانها و ساکنین آنها است.
در صورتی که پروژه برقکاری دارید میتوانید به صفحات زیر مراجعه نمایید.
